szczypta o nas

Problem, który wg nas wymaga solidnego rozpatrzenia, to pytanie jaką winna być fantastyka,
aby przybrać możliwie najdojrzalszą formę. Zagadnienie jest nieproste do analizy, gdyż fantastyka
ze swej istoty jest dziedziną, w której suwerenem jest i być powinna ludzka wyobraźnia.
Zanim zarysujemy główne poglądy pragnąłbym zaznaczyć czytelnikom, iż świat fantasy (w opinii autorów
strony www.magiaimiecz2003.prv.pl), czyli wszelkiego rodzaju gry, systemy, książki, to świat
stworzony w celu wybitnie rozrywkowym i nigdy nie powinien być przyczyną realnych konfliktów
(tudzież bójek, gwałtów, tortur, interwencji zbrojnych :)
Podkreślam więc, jakkolwiek racjonalne wskazówki mogą przynieść obiektywne korzyści miłośnikom
fantastyki, to skala problemu niezmiennie pozostanie niewielka, a odmienność zdania w tej materii
(nawet wdrążana w życie) szczęśliwie społecznie niegroźna.

Tekst - a może i seria artykułów? - będzie miała za cel zwrócenie uwagi na kilka aspektów fantastyki,
które wydają się przybierać niepożądane kształty w świadomości społecznej, wynaturzając
pewne kwestie i czyniąc z nich niejako karykatury. Na początku pragnę zastanowić się nad
filarem i znakiem rozpoznawczym szeroko rozumianej fantasy jakim jest "Smok".

Problem smoka to problem dookreślenia go jako gatunku. Mianowicie: czy jest on wielkim,
latającym gadem na wzór pradawnych mieszkańców naszej planety wyposażonym w mityczną umiejętność
ziania ogniem? Czy może ponadto należy przypisać mu dodatkowe moce, i wówczas jego inteligencja,
zdolności magiczne oraz znajomość języków staną się smoczymi znakami rozpoznawczymi i podstawowymi atutami?

Zanim przejdziemy do odpowiedzi na to pytanie, pragnę przedstawić ogólne
założenia z jakich wychodzimy, mianowicie koncepcje "Fantastyki Racjonalnej", w kierunku której
skłaniają się nasze upodobania.

Cóż oznacza termin "Fantastyka racjonalna?" Otóż jest to wolność dla wyobraźni, funkcjonującej
w granicach pewnych norm i możliwości, jakich łamać nie wolno.
Mówiąc obrazowo: istnienie rozmaitych, niebytujących w realnym świecie ras jest uzasadnione, gdyż są one
integralną częścią kolorytu fantastyki, jednak fakt ten nie upoważnia bynajmniej
do powoływania do życia każdego rodzaju bubla, tylko dlatego, że ktoś go wymyślił.
Arystotelesowska zasada niesprzeczności wewnętrznej bytu i logiczne mechanizmy
nie mogą ominąć nawet świata fantasy.
Przykładowo: Stado Rozwścieczonych Krzeseł nie nadaje się zupełnie do świata stworzonego
na modlę Tolkiena, a przeciez każdy z łatwością może wyobrazić sobie tego rodzaju watahę atakującą
podchmielonego jegomościa w gospodzie.
Najwyraźniej istnieje potrzeba pewnego rodzaju uzasadnienia (historycznego, mitologicznego lub chociaż czysto
estetycznego), aby zgodzić się na funkcjonowanie danego gatunku stwora, nawet w obrębie świata fikcyjnego.
To samo się tyczy charakterystyki, umiejętności, trybu życia, czy mentalności stworzenia - sposób bycia
istoty nie może rażąco kłócić się z jej predyspozycjami (mam na myśli latającego mamuta, czy
gadającą tarantulę - konstrukcja biologiczna organizmów znanych nam z empirii, czy skojarzenia związane
z nimi na na zasadzie podobieństwa do gatunków z realnego świata wołają o pomstę do nieba, gdy zachodzą
tym podobne ekscesy). Czyli: to, że pegazy w rzeczywistości nie istnieją, nie oznacza, iż w
fikcyjnym świecie powinno się móc przypisywać im cechy według własnego nieuzasadnionego "widzimisię".
Przecież każdy przyzna, że jest w stanie wyobrazić sobie pegaza zionącego ogniem, co
w żadnym stopniu nie upoważnia do tego, iż powinien móc to czynić.

Świat fantasy jest z reguły nieokreślony przestrzennie. Fabuła najczęściej rozgrywa się w świecie
mówiąc skrótowo tzw. "elfów i orków" w jakichś dalekich, zapomnianych krainach, do których dopiero autor wprowadza
uczestnika przygody, opisując w ten czy inny sposób miejsce akcji. Rzecz nie dzieje się w świecie
znanym nam z autopsji, a właśnie autorzy powołują do istnienia krainy odrysowując je jak najumiejętniej
ze świata własnej wyobraźni. I tu właśnie dowolność przestrzenna potwierdza brak swoich granic.
Inaczej rzecz ma się z czasem. Po pierwsze: zamki i miecze sugerują, że mamy do czynienia z cywilizacją
zbliżoną do realiów wieków średnich. Nie ma tu dowolności. Elf z pistoletem zwyczajnie nie pasuje
(chyba, że dany system/gra/książka z założenia jest daleki od standardów. Również cykl dobowy,
czy choćby pory roku kojarzą się ewidentnie ze światem, którego sami jesteśmy udziałem. Bohaterowie
tak jak my stają się spragnieni, głodni, potrzebują odpoczynku, i tak dalej. Nie jesteśmy w świecie
"Alicji w krainie czarów" i skoro godzimy się na pewne ogólne aksjomaty, trzymajmy się
ich należycie.

Wracając do dzisiejszego tematu, jakim jest smok...
Smok to stwór, którego bytowanie w świecie fantasy potwierdzone jest we wszystkich
wymienionych przeze mnie aspektach (to jest: historycznym, mitologicznym i estetycznym).
Historyczne potwierdzenie stworzeń smokopodobnych przyniosły odkrycia archeologiczne
potwierdzające drapieżne formy życia, wykluwające się z jaj, niekiedy obdarzone
umiejętnością latania.
Mitologiczne wzmianki na temat tej istoty rozsiane są doprawdy po całym globie,
niezależnie od cywilizacji, czy kultury regionu. Dla uzasadnienia wymieńmy
najsłynniejszy polski przykład jakim jest legenda o smoku wawelskim.
Wreszcie estetyczna afirmacja (najbardziej subiektywna) wskazuje, iż smok zwyczajnie
jest wspaniałym stworzeniem, nadającym nową jakość światu fantasy, wyznaczającym niejako
granice potęgi fizycznej, jako olbrzymi drapieżnik (czego Wataha Krzeseł wzbudzając uśmiech
bynajmniej nie spełnia).

A więc, skoro już zdecydowaliśmy się, że smok zawita w naszym świecie fikcyjnym, należy
teraz określić w jaki sposób będzie pędził żywot. Proponujemy odwołać się przede wszystkim
do jego naturalnych (wynikających z wyobrażenia o nim) predyspozycji. Jest to bardzo duży gad
(fakt wykluwania się z jaj, samotny tryb życia i dinozaurowe koneksje mówią jednogłośnie za tym),
wyposażony w kły i pazury świadczące o tym, że jest drapieżnikiem, mięsożercą. Skrzydła i masywny
ogon czynią go sprawnym w powietrzu. Łuski są kolejnym atutem gada, twarde i odporne. Ostatnimi
elementami charakterystycznymi (mogą lecz nie muszą być) rogi umiejscowione na czaszce, a także
pokaźnych rozmiarów łuski biegnące od karku, przez grzbiet, aż do krańca ogona stworzenia.
Tyle a propos generalnej prezencji.
Zianie ogniem natomiast, jest to atrybut, który z dinozauropodobnego stwora czyni właśnie smoka.
Efektywna i efektowna broń pozwalająca drapieżnikowi na wielkie pole manewru w sytuacjach
zagrożenia czy polowania. Wszystkie wymienione powyżej atrybuty cechują "smoka jako takiego".
Teraz spróbujmy przypisać mu cechy wyróżniające, mając na uwadze wachlarz możliwości świata flory:

1) Zamiłowanie do skarbów. Nie chodzi o jubilerskie umiejętności oceny i odróżniania rzeczy
wartościowych od pospolitych, ale zamiłowanie do gromadzenia na obszarze legowiska przedmiotów
wyróżniających się w otoczeniu blaskiem, barwą bądź kształtem. Tę umiejętność posiadają
w stopniu nader budzącym podziw nasze rodzime wrony albo sowy. Broń Boże nie jest to
kwestia rozumienia gromadzonych przedmiotów, a tym bardziej umiejętności używania ich
(smok nakładający na pazur pierścień np. znikania wygląda co najmniej absurdalnie).
Zamiłowanie do "złotek" jest w takiej formie jak najbardziej do zaakceptowania, ponadto
pełni funkcje wyśmienitej nagrody dla bohaterów wszelkiej maści (a bez nich w końcu żadnej
fantastyki być nie może), którym uda się przezwyciężyć szalenie niebezpiecznego gada i to na
jego własnym terenie.

2) Uiejętność stosowania zasadzek. Smok jest drapieżnikiem z najwyższej półki ewolucji.
Powinien umieć stosować metody ułatwiające mu zdobywanie pożywienia jak najmniejszym kosztem.
Atak z zaskoczenia z wykorzystaniem sztuki kamuflażu (mam na myśli maskowanie wśród koron drzew,
pod wodą itp. bynajmniej nie doczepianie wąsów i numer z gazetą) byłby oczywistym atrybutem stworzenia,
gdyby dane byłoby mu istnieć na planecie Ziemia. Niestety, nie jest to powszechna opinia.
Wizje smoków uciekających się do forteli z pogranicza groteski i absurdu Monty Pythona chwalił
na przykład artykuł, jaki ukazał się ładny kawał czasu temu na łamach magazynu "Magia i Miecz" poświęconego
prawie w całości smokom. Tam właśnie moc i natura smoka urwały się z jakichkolwiek zdroworozsądkowych ryzów i
przypominać zaczęły wybryki piętnastoletniego maga-żartownisia z nieograniczonym potencjałem
lingwistycznym, magicznym i trądzikiem na pysku.
Smok zmienia tam formy (z gadziej do humanoidalnej) rozmawia różnymi językami (ciekawe
czy też gwarami???), choć autor nie podaje żadnej istotnej przyczyny, dla której miałby
umiejętności te posiadać (czy nawet dlaczego warto by je posiadał? Za mało potężny jest???).
Najwyraźniej autor stosuje tam niemą przesłankę "smoczej-magicznej wiedzy apriorycznej" (czyli
posiadanej od urodzenia) czyniąc ze smoka budzącego podziw czarodzieja.
A przecież logiczne wydaje się (choć być może nie autorowi wspomnianego artykułu), że
mag nie dlatego jest magiem, gdyż urodził się magiem, a właśnie odwrotnie - dlatego staje się
magiem, iż zdolności te posiadł, a wiedzę magiczną w odpowiednim stopniu opanował.
Analogicznie sprawa wygląda z językami. Nie istnieje aprioryczna
umiejętność posługiwania się ewolucyjnymi tworami kultury, jakimi są wszelkie formy
komunikacji, a wyłącznie poprzez edukacje w danym zakresie można tego rodzaju
umiejętności posiąść. Chyba, że wyznawca takiej "czarodziejskiej" wizji smoka zakłada, iż smok przeobrażony
w humanoidalną postać, kształci się wśród obcych mu ras zakamuflowany i w ten
sposób dochodzi do tak imponujących możliwości umysłu, po czym decyduje się uciec w las,
czy w góry i mieszkać w gnieździe. Tocz dom by sobie na miarę potrzeb wybudował taki uczony, a nie siedział
na deszczu i jaja wysiadywał! To irracjonalizm w czystej postaci i doprawdy zgadzając
się na taki tok myślenia niedaleko jesteśmy od wspomnianej nieszczęsnej Watahy Krzeseł. Słowem: bzdura.
Smok żyjący w samotności drapieżnik nie jawi się wiarygodnie jako uczony erudyta
terroryzujący swoje ofiary czarami z XII kręgu czarnoksiężnika (ani żadnymi w ogóle czarami!),
a co gorsza - świat fantasy traci wtenczas naturalnego, niekoronowanego króla tajemniczych krain, "zyskując"
jednocześnie gigantyczne dziwadło, o którym zaraz się dowiemy, że konstruuje potajemnie rakiety kosmiczne,
doskonale radzi sobie w kuchni i przymierza się do kariery na deskach teatru. Stop!

3) Charakter smoka. Rozprawianie na temat charakteru smoka w odniesieniu do charakterów
ludzkich jest naszym zdaniem zupełnie bezzasadne. Smok, jako gad, drapieżnik podlega
sile własnego instynktu. Głodny smok = agresywny, najedzony = leniwy, senny, mówiąc
najprościej. Potrzeby smoka (czyli jego agresja, bądź jej brak w rzeczy
samej, gdyż smok zawsze jawi się w opozycji do nas - tzw. bohaterów) są bezpośrednią
i jedyną przyczyną jego zachowania. Owszem, jak najbardziej należy różnicować
zachowanie ze względu na gatunek (np. czerwony bardziej agresywny od zielonego itp. itd.), bądź
wiek stworzenia, jednakże dopuszczanie aksjologii w ramach smoczego rodzaju to
niedorzeczność. Wszelkiej maści zło czy dobro nie może odnosić się do smoka. Wyjątkiem tutaj
mogłaby być sytuacja, kiedy smok podlega czyjejś magii. W tym wypadku zrozumiałym jest iż
może wystąpić jako siła wykonawcza dobrej bądź złej intencji kogoś innego, jednak nawet w takiej
okoliczności dalej pozostanie on poza możliwością oceny wartości danego czynu. To relacja zamysł-pistolet
i smokowi pozostanie rola pistoletu. Wracając do niemożności zgodzenia się na przypisywanie
smokowi charakteru na modłę ludzką. Wszelkie idealizowanie, uogólnianie to po pierwsze:
właściwości zupełnie obce jakimkolwiek gadom. Po drugie: co to miałoby niby dać? Skoro nie istnieje
możliwość komunikacji na poziomie teoretycznym (czyli na płaszczyźnie, gdzie niematerialnie
bytuje świat wartości) na lini humanoid-smok, to cecha ta jest bezcelowa, a co ważniejsze -
smokowi ewidentnie do szczęścia niepotrzebna. W konwencji świata fantasy można dopuścić
relacje humanoid-smok, ale tylko na zasadzie treser-zwierzę i to wyłącznie przy spełnieniu dwóch
warunków: - Treser posiada wyjątkowe zdolności w tej materii. - Smok należy do karnego gatunku,
co najczęstszym przypadkiem w obrębie tej i tak bardzo nielicznej rasy nie jest.